Skład procentowy produktu spożywczego decyduje o jego klasyfikacji w Nomenklaturze Scalonej, a ta — o stawce VAT. Analiza Cyklu Życia dokumentuje skład z precyzją, jakiej wymaga organ podatkowy.
Problem na styku składu i podatku
Większość przedsiębiorców z branży spożywczej nie zastanawia się nad klasyfikacją taryfową swoich produktów, dopóki urząd skarbowy nie zadaje niewygodnego pytania. A pytanie brzmi: ile dokładnie procent danego składnika znajduje się w Twoim produkcie — i skąd masz pewność, że to właśnie tyle?
W polskim systemie podatkowym stawka VAT na produkty spożywcze zależy od klasyfikacji w Nomenklaturze Scalonej (CN). Dla większości kategorii żywności sprawa jest prosta — całe działy CN objęte są jedną stawką. Problem pojawia się tam, gdzie o przynależności do działu decyduje skład procentowy wyrobu. A takich sytuacji jest więcej, niż mogłoby się wydawać.
Weźmy klasyczny przykład: chrupki kukurydziane w polewie czekoladowej. Jako przetwór zbożowy (CN 1904) podlegają stawce 5%. Jeśli jednak zawartość kakao przekracza 6% masy produktu lub wyrób jest całkowicie powleczony czekoladą, klasyfikacja przesuwa się do CN 1806 — przetwory czekoladowe, stawka 23%. Ten sam produkt, ta sama linia produkcyjna, ta sama paczka na półce — ale 18 punktów procentowych różnicy w podatku.
| Klasyfikacja CN | Opis | VAT |
|---|
| CN 1904 | Przetwory zbożowe (chrupki, płatki, müsli) | 5% |
| CN 1806 | Przetwory czekoladowe i kakaowe | 23% |
| CN 1905 | Pieczywo, ciastka, wyroby piekarnicze | 5% lub 23% |
Na początku 2026 roku temat trafił do szerokiej publicznej debaty za sprawą interwencji poselskiej dotyczącej producenta chrupek z Dąbrowy Tarnowskiej, któremu urząd skarbowy zakwestionował dotychczasową klasyfikację. Przypadek jest głośny medialnie, ale sam problem jest znacznie starszy i szerszy — dotyczy setek producentów w Polsce, których wyroby balansują na granicy między działami CN.
Co decyduje o klasyfikacji?
Żeby zrozumieć, dlaczego spory o klasyfikację CN bywają tak trudne do rozstrzygnięcia, warto przyjrzeć się temu, co właściwie decyduje o przypisaniu produktu do konkretnej pozycji. To nie jest tylko kwestia jednego składnika — organ podatkowy powinien brać pod uwagę trzy czynniki łącznie:
| Skład procentowy | Udział składnika krytycznego w masie produktu — np. próg 6% kakao dla granicy CN 1904/1806. To najczęściej pierwszy i najważniejszy test. |
| Sposób produkcji | Ekstruzja, wypiek, powlekanie, fermentacja — proces technologiczny wpływa na to, jak klasyfikuje się wyrób finalny. Chrupka ekstrudowana to inny produkt niż ciastko wypiekane, nawet przy podobnym składzie. |
| Charakter zasadniczy | Być może najtrudniejszy do oceny czynnik: czy wyrób jest „przede wszystkim” przetworem zbożowym z dodatkiem czekolady, czy odwrotnie? To właśnie tu najczęściej dochodzi do rozbieżności między producentem a urzędem. |
I tu pojawia się zasadniczy problem. Żeby odpowiedzieć na te pytania, potrzebne są precyzyjne dane — nie ogólnikowe opisy, ale konkretne liczby. A standardowa dokumentacja producenta, jaką dysponuje typowa firma spożywcza, rzadko spełnia ten wymóg.
Rola analizy cyklu życia
Analiza Cyklu Życia (Life Cycle Assessment, LCA) kojarzy się przede wszystkim z ekologią — ze śladem węglowym, deklaracjami środowiskowymi, zielonym budownictwem. I słusznie, bo do tego została stworzona. Ale w samym sercu metodyki LCA leży coś, co okazuje się niezwykle wartościowe w zupełnie innym kontekście: rygorystyczny sposób dokumentowania tego, z czego i jak powstaje produkt.
LCA zgodna z ISO 14040 i ISO 14044 wymaga zgromadzenia i zweryfikowania dokładnie tych danych, których potrzebuje klasyfikacja CN. Nie jest to przypadkowa zbieżność — obie dziedziny potrzebują odpowiedzi na to samo pytanie: co dokładnie wchodzi w skład wyrobu i co dzieje się z tymi składnikami w procesie produkcji?
| Element LCA | Co dokumentuje | Znaczenie dla klasyfikacji CN |
|---|
| Bilans surowcowy | Kompletne zestawienie składników z udziałem masowym do ułamków procenta | Odpowiada wprost na pytanie: „czy produkt przekracza próg 6% kakao?” |
| Przepływy masowe | Transformacja surowców na każdym etapie: ekstruzja → suszenie → powlekanie → pakowanie | Pokazuje, jak zmienia się skład w procesie — straty, odpady, konwersje między etapami |
| Granica systemu | Precyzyjna definicja, czym jest analizowany produkt i co wchodzi w jego skład | Pozwala obiektywnie ustalić charakter zasadniczy wyrobu — na podstawie danych, nie opinii |
| Weryfikacja niezależna | Audyt poprawności danych, obliczeń i zgodności z normami ISO przez stronę trzecią | Nadaje raportowi wiarygodność wyższą niż oświadczenie strony zainteresowanej |
Innymi słowy: raport LCA nie jest dokumentem „ekologicznym”, który przypadkiem zawiera przydatne dane. To pełna, znormalizowana dokumentacja składu i procesu produkcji — dokładnie taka, jakiej brakuje w większości sporów o klasyfikację CN.
Dokumentacja producenta a raport LCA — porównanie
Żeby lepiej zobrazować różnicę, porównajmy dwa scenariusze. Producent chrupek kukurydzianych z polewą czekoladową składa wniosek o Wiążącą Informację Stawkową. Co dołącza do dokumentacji?
| Standardowa dokumentacja producenta | Raport LCA / ATEST |
|---|
| Opis słowny: „wyrób zbożowy z polewą czekoladową” | Bilans masowy: „kakao = 2,8% masy produktu finalnego” |
| Brak precyzyjnych udziałów masowych poszczególnych składników | Skład z dokładnością do ułamków procenta, każdy składnik osobno |
| Ogólnikowy opis procesu produkcji | Opis procesu krok po kroku z bilansem masowym na każdym etapie |
| Deklaracja producenta — strona zainteresowana wynikiem klasyfikacji | Dane zaudytowane przez niezależnego weryfikatora |
| Brak niezależnej weryfikacji danych | Zgodność z ISO 14040/14044, raport z numerem referencyjnym |
Różnica jest fundamentalna. W pierwszym przypadku organ podatkowy otrzymuje opis, który może interpretować — i często interpretuje na niekorzyść producenta. W drugim — otrzymuje dokument, z którego jednoznacznie wynika, jaki jest skład i jak przebiega proces. Pole do interpretacji się zawęża.
Jak to wygląda konkretnie? Opis produktu we wniosku o WIS w wariancie standardowym: „Produkt zawiera polewę czekoladową stanowiącą niewielki procent masy.” Ten sam produkt z raportem ATEST: „Polewa stanowi 11,3% masy produktu finalnego. Kakao odpowiada za 2,8% masy produktu — wartość poniżej progu 6% wymaganego dla klasyfikacji do CN 1806. Dane zweryfikowane zgodnie z ATEST-1:2026, raport nr AT-2026-0047.”
System ATEST — weryfikacja zaprojektowana pod klasyfikację
Samo wykonanie analizy LCA to dopiero połowa rozwiązania. Raport LCA sporządzony „z wolnej ręki” przez dowolnego konsultanta może być merytorycznie poprawny, ale nie musi spełniać wymogów, które czynią go wartościowym dowodem w postępowaniu podatkowym. Żeby raport miał realną wartość dowodową, musi powstać w ramach powtarzalnej, udokumentowanej procedury — i zostać zweryfikowany przez niezależną, kwalifikowaną osobę.
Dlatego w programie EPD Polska prowadzonym przez Multicert opracowaliśmy dedykowany system weryfikacji pod nazwą ATEST — Audyt Techniczny Ewidencji Składu i Technologii. Jego struktura jest analogiczna do systemu stosowanego w certyfikacji środowiskowej budynków i wyrobów budowlanych — standard bazowy plus wymagania sektorowe — ale ukierunkowana na potrzeby klasyfikacji podatkowej.
| Dokument | Zakres | Dla kogo |
|---|
| ATEST-1 | Wymagania ogólne: zasady zbierania danych, modelowanie bilansu masowego, ocena charakteru zasadniczego, procedura audytu i wymagania wobec weryfikatorów | Weryfikatorzy, analitycy LCA |
| ATEST-2 | Wymagania szczegółowe dla produktów spożywczych (CN 16–22): progi kakao, soku, mięsa; reguły dla ekstruzji, powlekania, fermentacji; interpretacja charakteru zasadniczego wyrobów wieloskładnikowych | Producenci żywności |
| ATEST-3 | Wymagania szczegółowe dla produktów chemicznych i kosmetycznych (CN 28–39), gdzie graniczne klasyfikacje wpływają na stawki celne i podatkowe | Producenci chemii i kosmetyków |
| ATEST-R | Ustandaryzowany wzór raportu z weryfikacji — jednolita struktura ułatwiająca odbiór przez organ podatkowy | Weryfikatorzy |
| ATEST-W | Praktyczny przewodnik: jak krok po kroku wykorzystać raport ATEST we wniosku o Wiążącą Informację Stawkową | Producenci, doradcy podatkowi |
| ATEST-V | Program kwalifikacji weryfikatorów: wymagania wykształcenia i doświadczenia, egzamin, nadzór bieżący, procedura odnowienia autoryzacji | Weryfikatorzy, jednostki audytowe |
| Regulamin ATEST | Zasady certyfikacji, prawa i obowiązki stron, procedura zamówienia i realizacji raportu, cennik, reklamacje | Producenci, weryfikatorzy |
Dla producenta spożywczego istotne jest to, że raport ATEST nie jest dokumentem ad hoc. Powstaje w ramach systemu, który ma zdefiniowane procedury, kwalifikowanych weryfikatorów z udokumentowanymi kompetencjami i publiczny rejestr wydanych raportów. Dokument o takiej proweniencji ma w postępowaniu podatkowym inny status niż opinia sporządzona bez formalnych ram.
Które produkty są najbardziej narażone?
Problem klasyfikacji CN opartej na składzie procentowym dotyczy przede wszystkim branży spożywczej — to tu stawki obniżone (5%) są powiązane ze składem produktu. W kosmetykach, chemii czy elektronice stawka wynosi 23% niezależnie od receptury, więc analogiczne ryzyko graniczne nie występuje.
W żywności sytuacja jest inna. Poniżej najczęstsze kategorie produktów, w których klasyfikacja CN zależy od zawartości konkretnego składnika:
| Typ produktu | Składnik krytyczny | Granica CN |
|---|
| Chrupki, snacki zbożowe z polewą | Kakao (>6% masy) | 1904 ↔ 1806 |
| Batony zbożowe i energetyczne | Czekolada, polewa kakaowa | 1904 ↔ 1806 |
| Wafle, ciastka z nadzieniem | Krem kakaowy, polewa | 1905 ↔ 1806 |
| Płatki śniadaniowe | Dodatek czekolady, kakao | 1904 ↔ 1806 |
| Napoje, przetwory owocowe | Zawartość soku, cukru | 2009 ↔ 2202 |
Jeśli Twój produkt znajduje się w którejś z tych kategorii i nie masz pewności, po której stronie granicy CN stoi — warto wiedzieć, że istnieje narzędzie, które tę kwestię rozstrzyga w sposób obiektywny i udokumentowany.
Pytania i odpowiedzi
Czy raport ATEST zastępuje doradcę podatkowego?
Nie — i nie taki jest jego cel. ATEST dokumentuje skład i proces produkcji, jest narzędziem dowodowym. Kwalifikację prawną i interpretację przepisów przeprowadza doradca podatkowy. Oba narzędzia działają komplementarnie: ATEST dostarcza twarde dane, doradca je kwalifikuje prawnie.
Czym ATEST różni się od zwykłego raportu LCA?
Metodyka bazowa jest ta sama (ISO 14040/14044), ale ATEST to kompletny system zaprojektowany pod klasyfikację podatkową. Obejmuje dedykowane wymagania sektorowe (ATEST-2 dla żywności, ATEST-3 dla chemii), formalną procedurę audytu, kwalifikowanych weryfikatorów z nadzorem i publiczny rejestr raportów. Zwykły raport LCA nie musi zawierać analizy charakteru zasadniczego wyrobu ani oceny zgodności z progami CN.
Jak długo trwa proces?
Typowo 4–8 tygodni od momentu przekazania kompletnych danych produkcyjnych. Czas zależy od złożoności receptury i liczby wariantów produktowych.
Jakie dane są potrzebne od producenta?
Receptura z udziałami masowymi składników, opis procesu technologicznego etap po etapie, dane o zużyciu energii i mediów oraz informacje o odpadach i stratach produkcyjnych. Im kompletniejsza dokumentacja wejściowa, tym sprawniejszy proces.
Gdzie mogę zapoznać się z dokumentacją systemu?
Pełna dokumentacja programu ATEST — standard bazowy (ATEST-1), wymagania sektorowe (ATEST-2, ATEST-3), wzór raportu (ATEST-R) i przewodnik WIS (ATEST-W) — jest dostępna na rządanie w EPD Polska.
Jeśli temat Cię zainteresował — napisz do nas. Wyjaśnimy, jak wygląda proces i czy raport ATEST ma sens w Twojej sytuacji.
Zastrzeżenie: Artykuł ma charakter informacyjny. Nie stanowi porady podatkowej ani prawnej. Klasyfikacja CN i stawki VAT wymagają indywidualnej analizy z udziałem doradcy podatkowego.