Przez lata Deklaracje Środowiskowe Produktu (EPD) stanowiły złoty standard komunikowania wpływu wyrobów na środowisko. Jednak zrównoważony rozwój to nie tylko emisje CO₂ i zużycie zasobów – to również warunki pracy, prawa człowieka i wpływ na lokalne społeczności. W odpowiedzi na te potrzeby powstała Social Product Declaration (SPD) – pierwsza na świecie deklaracja społeczna produktu.
Ponad dwa lata temu, w listopadzie 2023 roku, Hitachi Rail opublikowało historyczne SPD dla pociągów hybrydowych Masaccio, otwierając nową erę transparentności w łańcuchach dostaw. Co ciekawe, do dziś pozostaje to jedyne zarejestrowane SPD na świecie – co pokazuje, jak pionierski jest to obszar i jak dużą przewagę mogą zdobyć firmy, które wdrożą go jako pierwsze w swojej branży. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest SPD, jak się ma do klasycznego EPD i dlaczego warto zainteresować się tym tematem właśnie teraz – w obliczu wchodzących regulacji CSRD i CSDDD.
Czym jest Social Product Declaration (SPD)?
Social Product Declaration (SPD) to zweryfikowany dokument prezentujący dane o społecznych aspektach zrównoważonego rozwoju produktu lub usługi w perspektywie całego cyklu życia. Analogicznie do EPD, które koncentruje się na wpływie środowiskowym, SPD pokazuje pozytywne i negatywne oddziaływanie na ludzi – od pracowników fabryk, przez lokalne społeczności, aż po użytkowników końcowych.
SPD opiera się na metodologii Social Life Cycle Assessment (S-LCA), która jest społecznym odpowiednikiem tradycyjnej analizy cyklu życia (LCA). Tak jak EPD wymaga zgodności z normą EN 15804 czy ISO 14025, tak SPD bazuje na nowej normie ISO 14075:2024 oraz wytycznych UNEP z 2020 roku.
Różnica między EPD a SPD
Najprościej rzecz ujmując: EPD typu III odpowiada na pytanie „Jaki wpływ ma produkt na środowisko?”, podczas gdy SPD odpowiada na pytanie „Jaki wpływ ma produkt na ludzi?”.
| Aspekt | EPD (Environmental) | SPD (Social) |
|---|
| Przedmiot oceny | Wpływ na środowisko | Wpływ na ludzi i społeczeństwo |
| Metodologia | LCA (ISO 14040/44) | S-LCA (ISO 14075) |
| Wskaźniki | GWP, zużycie wody, zakwaszenie | Warunki pracy, prawa człowieka, bezpieczeństwo |
| Norma bazowa | ISO 14025, EN 15804 | ISO 14075:2024 |
| Weryfikacja | Niezależna strona trzecia | Niezależna strona trzecia |
| Dojrzałość | Standard rynkowy od 20+ lat | Nowość (pierwsze SPD w 2023) |
Pierwsze SPD na świecie – case study Hitachi Rail
6 listopada 2023 roku Hitachi Rail we współpracy z EPD International, RWTH Aachen University i Circular s.r.l. opublikowało pierwszą w historii Social Product Declaration. Dokument dotyczy pociągów hybrydowych Masaccio (znanych również jako „Blues”) produkowanych dla włoskiego przewoźnika Trenitalia.
SPD Hitachi Rail obejmuje ocenę całego cyklu życia pojazdu – od 30 do 40 lat – i dokumentuje:
- Bezpieczeństwo pracowników w łańcuchu dostaw
- Sprawiedliwe wynagrodzenia
- Równość płci
- Przestrzeganie prawa pracy
- Wpływ na lokalne społeczności
Weryfikację przeprowadziła Claudia A. Peña – pierwsza na świecie certyfikowana weryfikatorka SPD. Deklaracja została zarejestrowana w International EPD System i jest publicznie dostępna.
Social LCA (S-LCA) – podstawa metodologiczna
Aby zrozumieć SPD, trzeba poznać metodologię, na której się opiera. Social Life Cycle Assessment (S-LCA) to systematyczna ocena społecznych aspektów produktu lub usługi w całym cyklu życia – od pozyskania surowców, przez produkcję i użytkowanie, aż po utylizację.
S-LCA nie jest nowością – pierwsze publikacje naukowe pojawiły się już w 1996 roku. Jednak dopiero w ostatnich latach metodologia dojrzała na tyle, by stać się podstawą standaryzowanych deklaracji.
Kategorie interesariuszy w S-LCA
Zgodnie z wytycznymi UNEP i normą ISO 14075, S-LCA analizuje wpływ na sześć głównych grup interesariuszy:
- Pracownicy (Workers) – warunki pracy, bezpieczeństwo, wynagrodzenia, wolność zrzeszania się
- Społeczność lokalna (Local Community) – wpływ na mieszkańców terenów, gdzie prowadzona jest działalność
- Społeczeństwo (Society) – szerszy wpływ społeczny, korupcja, wkład w rozwój
- Konsumenci (Consumers) – bezpieczeństwo produktu, transparentność, prywatność
- Aktorzy łańcucha wartości (Value Chain Actors) – uczciwe praktyki biznesowe, terminowe płatności
- Dzieci (Children) – szczególna ochrona przed pracą dzieci i innymi formami wykorzystania
Norma ISO 14075:2024 – nowy standard międzynarodowy
14 października 2024 roku ISO opublikowało przełomową normę ISO 14075:2024 „Environmental management — Principles and framework for social life cycle assessment”. To pierwsze wydanie normy i kamień milowy dla całej dziedziny S-LCA – metodologia zyskała oficjalne, międzynarodowe ramy normatywne na poziomie ISO.
Co istotne, norma została włączona do serii ISO 14000 poświęconej zarządzaniu środowiskowemu – obok klasycznych norm LCA (ISO 14040 i ISO 14044). To symboliczne podkreślenie, że aspekty społeczne i środowiskowe są nierozłączne w kompleksowej ocenie zrównoważoności produktów.
Struktura normy ISO 14075
Norma została opracowana przez grupę roboczą WG15 komitetu ISO/TC 207/SC 5, z udziałem ekspertów takich jak prof. Marzia Traverso z RWTH Aachen University. Prace trwały 3 lata i wymagały uzgodnienia ponad 300 uwag w każdej rundzie konsultacji.
ISO 14075:2024 definiuje cztery główne fazy S-LCA (analogicznie do ISO 14040 dla LCA środowiskowego):
- Definicja celu i zakresu (Goal and Scope Definition) – określenie jednostki funkcjonalnej, granic systemu i kategorii interesariuszy
- Inwentaryzacja (Social Life Cycle Inventory – S-LCI) – zbieranie danych o wskaźnikach społecznych w całym łańcuchu wartości
- Ocena wpływu (Social Life Cycle Impact Assessment – S-LCIA) – analiza zebranych danych i ocena ich znaczenia
- Interpretacja i raportowanie – wnioski i rekomendacje dla decydentów
Nowości w ISO 14075 względem wytycznych UNEP
Norma ISO wprowadza kilka ważnych rozróżnień terminologicznych:
- S-LCIA vs S-LCPA – rozróżnienie między oceną wpływu społecznego (impact pathways) a oceną wydajności społecznej (performance assessment przy użyciu reference scales)
- Wymagania „shall” vs „should” – precyzyjne określenie obowiązków (shall) i rekomendacji (should), czego brakowało w wytycznych UNEP
- Kryteria jakości danych – szczegółowe wymagania dotyczące wiarygodności, kompletności i reprezentatywności danych
- Powiązanie z SDG – explicite odniesienie do Celów Zrównoważonego Rozwoju ONZ jako ram dla identyfikacji pozytywnych i negatywnych wpływów
ISO 14075 stanowi normatywną podstawę dla tworzenia SPD i będzie prawdopodobnie wymagana przez operatorów programów EPD jako standard referencyjny dla deklaracji społecznych – podobnie jak ISO 14025 dla EPD środowiskowych.
Wytyczne UNEP 2020
Przed publikacją ISO 14075 głównym dokumentem referencyjnym były „Guidelines for Social Life Cycle Assessment of Products and Organizations 2020″ opublikowane przez UNEP (Program Środowiskowy ONZ). Wytyczne te nadal stanowią ważne uzupełnienie normy ISO, szczególnie w zakresie tzw. „methodological sheets” – szczegółowych arkuszy metodycznych dla poszczególnych wskaźników.
SPD a regulacje europejskie
Social Product Declaration nabiera szczególnego znaczenia w kontekście nowych regulacji unijnych, które nakładają na firmy obowiązki w zakresie raportowania i due diligence społecznego.
CSRD – raportowanie zrównoważonego rozwoju
Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) wymaga od dużych firm raportowania nie tylko wpływu środowiskowego, ale również społecznego. Europejskie Standardy Raportowania Zrównoważonego Rozwoju (ESRS) zawierają dedykowane standardy dla kwestii społecznych: ESRS S1 (własna siła robocza), ESRS S2 (pracownicy w łańcuchu wartości), ESRS S3 (dotknięte społeczności) i ESRS S4 (konsumenci).
SPD może dostarczyć zweryfikowanych danych na potrzeby raportowania CSRD – podobnie jak EPD+ Extended Assurance wspiera raportowanie środowiskowe.
CSDDD – due diligence w łańcuchu dostaw
Corporate Sustainability Due Diligence Directive (CSDDD), znana również jako CS3D, nakłada na firmy obowiązek identyfikowania, zapobiegania i łagodzenia negatywnych skutków dla praw człowieka i środowiska w całym łańcuchu wartości. Po zmianach wprowadzonych przez pakiet Omnibus I w grudniu 2025, dyrektywa wejdzie w życie stopniowo: od lipca 2028 dla największych firm (3000+ pracowników, obrót 900+ mln EUR), a od 2029 dla firm z 1000+ pracowników i obrotem powyżej 450 mln EUR.
S-LCA i SPD mogą być potężnym narzędziem wspierającym proces due diligence – pozwalają systematycznie mapować ryzyka społeczne w łańcuchu dostaw i dokumentować działania naprawcze.
Jak SPD wspiera compliance?
Posiadanie SPD lub przeprowadzenie S-LCA może pomóc firmom w:
- Identyfikacji „social hotspots” – punktów wysokiego ryzyka społecznego w łańcuchu dostaw
- Dostarczeniu zweryfikowanych danych do raportów CSRD
- Udokumentowaniu procesu due diligence wymaganego przez CSDDD
- Przygotowaniu na wymogi niemieckiej ustawy LkSG (Supply Chain Due Diligence Act)
- Wzmocnieniu wiarygodności w oczach inwestorów ESG i instytucji finansowych
W połączeniu z EPD CPR-Ready czy EPD+ CPR 3+ Extended Assurance, SPD tworzy kompletny obraz zrównoważonego rozwoju produktu – zarówno w wymiarze środowiskowym, jak i społecznym.
Dla jakich branż SPD ma największe znaczenie?
Gustav Sandin z EPD International wskazuje, że SPD może być szczególnie wartościowe w sektorach o podwyższonym ryzyku społecznym:
Tekstylia i odzież
Branża modowa od lat zmaga się z problemami pracy przymusowej, niskich płac i niebezpiecznych warunków pracy w krajach rozwijających się. SPD pozwala producentom udowodnić, że ich łańcuch dostaw spełnia etyczne standardy. W połączeniu z PEFCR dla odzieży i obuwia daje pełny obraz zrównoważoności produktu.
Żywność i rolnictwo
Sezonowa praca rolnicza, warunki w przetwórstwie spożywczym, wpływ na lokalne społeczności – to wszystko obszary, gdzie S-LCA może ujawnić zarówno problemy, jak i dobre praktyki.
Górnictwo i surowce
Wydobycie minerałów krytycznych (kobalt, lit, metale ziem rzadkich) wiąże się z poważnymi ryzykami społecznymi. SPD dla produktów zawierających te surowce może być wymogiem ze strony świadomych nabywców.
Transport i infrastruktura
Case Hitachi Rail pokazuje, że nawet w sektorze high-tech można z powodzeniem wdrożyć SPD. Producenci taboru kolejowego, samolotów czy infrastruktury publicznej mogą w ten sposób wyróżnić się na rynku zamówień publicznych.
Jak wygląda proces uzyskania SPD?
Proces uzyskania Social Product Declaration jest analogiczny do certyfikacji EPD, choć wymaga specjalistycznej wiedzy z zakresu S-LCA.
Krok 1: Analiza Social LCA
Pierwszym krokiem jest przeprowadzenie pełnej analizy S-LCA zgodnie z ISO 14075 i wytycznymi UNEP. Obejmuje ona:
- Określenie celu i zakresu badania
- Mapowanie łańcucha wartości
- Zbieranie danych (ankiety, audyty, dane wtórne)
- Ocenę wskaźników dla każdej kategorii interesariuszy
- Interpretację wyników i identyfikację „social hotspots”
Krok 2: Weryfikacja przez niezależną stronę trzecią
Podobnie jak w przypadku EPD, raport S-LCA i przygotowana na jego podstawie deklaracja SPD muszą przejść niezależną weryfikację. Weryfikator sprawdza zgodność z odpowiednimi PCR (Product Category Rules) dla SPD oraz normą ISO 14075.
Na dzień dzisiejszy weryfikatorów SPD jest niewielu – to pionierska dziedzina. Pierwszą certyfikowaną weryfikatorką była Claudia A. Peña z EPD Hub w Ameryce Łacińskiej.
Krok 3: Rejestracja i publikacja
Po pozytywnej weryfikacji SPD jest rejestrowane w systemie operatora programu (np. International EPD System) i publikowane w publicznej bazie. Deklaracja staje się oficjalnym dokumentem, który można wykorzystywać w komunikacji z klientami, inwestorami i organami regulacyjnymi.
SPD i EPD razem – pełny obraz zrównoważonego rozwoju
Warto podkreślić, że SPD nie zastępuje EPD – uzupełnia je. Gustav Sandin z EPD International mówi wprost: „Najlepiej używać SPD razem z EPD, aby pokazać pełniejszy obraz tego, jak produkt wpływa na społeczeństwo”.
Firma posiadająca zarówno EPD typu III jak i SPD dla tego samego produktu może komunikować:
- Wpływ środowiskowy (emisje, zużycie zasobów, odpady)
- Wpływ społeczny (warunki pracy, prawa człowieka, bezpieczeństwo)
- Pełną transparentność zgodną z oczekiwaniami CSRD i CSDDD
To podejście wpisuje się w koncepcję Cradle to Cradle i gospodarki obiegu zamkniętego, gdzie zrównoważoność oznacza nie tylko minimalizację szkód dla planety, ale również pozytywny wpływ na ludzi.
Podsumowanie i przyszłość Social EPD
Social Product Declaration pozostaje pionierskim narzędziem – ponad dwa lata po publikacji pierwszego SPD (Hitachi Rail, listopad 2023), jest ono wciąż jedynym zarejestrowanym dokumentem tego typu na świecie. Istnieje również tylko jeden zestaw PCR dla SPD (tabor kolejowy). Ta sytuacja może się jednak szybko zmienić:
- Norma ISO 14075:2024 daje solidne podstawy metodologiczne
- CSDDD wchodzi w życie od 2028 – firmy muszą się przygotować
- CSRD wymaga raportowania aspektów społecznych już teraz
- Inwestorzy ESG coraz częściej pytają o aspekty społeczne łańcucha dostaw
- Konsumenci są coraz bardziej wrażliwi na kwestie etyczne
EPD International aktywnie rozwija program SPD i jest gotowe wspierać organizacje zainteresowane tworzeniem deklaracji dla innych kategorii produktów – od tekstyliów, przez żywność, po surowce mineralne. Firmy, które wdrożą SPD jako pierwsze w swojej branży, zyskają realną przewagę konkurencyjną.
Czy Twoja firma jest gotowa na ten krok?
Chcesz dowiedzieć się więcej o Social EPD i możliwościach dla Twojej firmy?
Skontaktuj się z nami – nasi eksperci pomogą Ci ocenić, czy SPD może wzmocnić Twoją strategię ESG i przygotować Cię na nadchodzące regulacje.
→ Wypełnij formularz kontaktowy
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się SPD od EPD?
EPD (Environmental Product Declaration) dokumentuje wpływ produktu na środowisko naturalne, podczas gdy SPD (Social Product Declaration) dokumentuje wpływ społeczny – na pracowników, lokalne społeczności, konsumentów i inne grupy interesariuszy. Oba dokumenty są komplementarne i razem dają pełny obraz zrównoważoności produktu.
Czy SPD jest obowiązkowe?
Na dzień dzisiejszy SPD jest dobrowolne. Jednak regulacje CSRD i CSDDD tworzą rosnące zapotrzebowanie na zweryfikowane dane dotyczące aspektów społecznych łańcucha dostaw. Firmy, które wcześnie wdrożą S-LCA i SPD, będą lepiej przygotowane na przyszłe wymogi.
Kto może weryfikować SPD?
Weryfikację SPD przeprowadzają niezależni weryfikatorzy zarejestrowani przez operatorów programów EPD. Ze względu na nowość tego typu deklaracji, liczba certyfikowanych weryfikatorów jest obecnie ograniczona. Pierwszą weryfikatorką SPD na świecie została Claudia A. Peña z EPD Hub w Ameryce Łacińskiej.
Ile kosztuje przygotowanie SPD?
Koszt zależy od złożoności łańcucha dostaw, dostępności danych i zakresu analizy S-LCA. Ze względu na pionierski charakter SPD, wycena jest indywidualna. Skontaktuj się z nami, aby omówić możliwości dla Twojej firmy.
Dla jakich produktów można przygotować SPD?
Teoretycznie SPD można przygotować dla każdego produktu lub usługi. Na styczeń 2026 istnieje jeden zestaw PCR dla SPD – dla taboru kolejowego (SPD-PCR 2023:01). Nowe PCR mogą być tworzone na życzenie organizacji zainteresowanych wdrożeniem SPD w innych sektorach – to szansa dla pionierów, którzy chcą być pierwszymi w swojej branży.